Rob van Gerwen

Inleiding in de filosofie van de kunsten (esthetica)

HOVO Nijmegen
Radboud Universiteit
september-december 2010

Inhoud

Kunst is belangrijk voor een cultuur en tegelijkertijd lijkt ze weggestopt in ontoegankelijke instituten. In deze cursus wordt een overzicht gegeven van de rijkdom van de filosofische benaderingen van de kunst waarbij belangrijke auteurs aan de orde zullen komen. Zo meende Plato dat we voor onze kennisvergaring niet bij de kunst moesten zijn, terwijl Aristoteles de tragedie het vermogen toedichtte ons diepgaande inzichten te bezorgen. Hume betoogde dat we wel veel praten over kunst maar elkaar niet kunnen overtuigen dat iets mooi is. Kant begreep schoonheid als een symbool van de moraal; Gadamer zag in kunst een typische begripservaring. Adorno verdedigde de Avant-Garde tegen de massa-kunst. En Wittgenstein ten laatste meende dat de ervaring van betekenis goed begrepen kon worden door naar onze omgang met kunst te kijken. Daarnaast zullen enkele kenmerkende kwesties besproken worden die ons helpen te begrijpen waarom kunst voor een cultuur van levensbelang is. Kwesties rond authenticiteit en de vervalsing van kunst; het verschil tussen foto’s die bewijzen wat ze tonen en schilderijen die ons de visie van een kunstenaar bijbrengen; de recente opkomst van Immorele Kunst en hoe die ons leert waar de grenzen en kenmerken van de kunstpraktijk liggen.

Over de docent

Dr. Rob van Gerwen, docent en onderzoeker aan departement Wijsbegeerte (faculteit Geesteswetenschappen), en aan University College, van Universiteit Utrecht. Hij is verbonden aan de Koninklijke Akademie voor Beeldende Kunsten in Den Haag en de Hogeschool der Kunsten te Utrecht en heeft een eigen bedrijf: Consilium Philosophicum.

Hij publiceerde vele artikelen en vijf boeken, meest over onderwerpen uit de filosofie van de kunst. Hieronder een met cum laude beoordeeld proefschrift, Art and Experience; een boek over Wollheims benadering van schilderkunst, bij Cambridge University Press, en, bij het Centraal Museum in Utrecht, Kleine overpeinzingen. Over kunst kijken in het museum. Hij rondt momenteel een boek af over gelaatsexpressie en cosmetische chirurgie. Op zijn website vindt men verder onderwijsbeschrijvingen, filosofische overpeinzingen, artikelen, voordrachten en een weblog.

Weekschema

1. 29 september. Inleiding

...in het vakgebied en in de cursus. De verschillen tussen een historisch overzicht van de esthetica en de bespreking van een paar cruciale problemen uit de filosofie van de kunsten. De esthetica als filosofische discipline bestaat pas een paar eeuwen, ze begon in de achttiende eeuw, maar hoe? Welke stromingen en kwesties komen de volgende weken aan de orde?
Leeswerk: Kristeller, “The Modern System of the Arts.”

2. 6 oktober. David Hume

De empiristische benadering van het criterium van schoonheid. Waarom discussiëren we over de schoonheid van een film of muziekstuk als het toch allemaal zo subjectief is—over smaak valt niet te twisten, toch? Wat doe je eigenlijk als je zegt dat je iets mooi vindt? Beschrijf je dan iets, en is dat het mooie object, of je eigen gevoel? Kan een smaakoordeel dan waar/onwaar zijn? Kan het wetenschappelijk bewezen worden? Of beschrijf je helemaal niets, maar druk je gewoon een gevoel uit?

Hume denkt dat laatste, maar komt in de problemen omdat hij wel beseft dat er grote verschillen zijn tussen de werken van Beethoven en die van Madonna (mijn voorbeeld). Maar hoe kan dat dan? Zijn er experts wiens oordeel eenieder zou moeten overnemen?
Leeswerk: “II Empiristische benaderingen.” In Kennis in schoonheid, 37–55, vooral 44–55.

3. 13 oktober. Imanuel Kant

De analyse van het smaakoordeel door de grondlegger van de moderne esthetica. Als we over schoonheid oordelen betrekken we de voorstelling van het object op ons eigen gevoel en niet met verstandsbegrippen op het object. We oordelen belangeloos, leiden de schoonheid van iets niet af van begrippen of van morele goedheid. Het is alsof het object voor onze kenvermogens gemaakt is. Maar de ervaring die we aldus verkrijgen is mededeelbaar en dat maakt schoonheid zo belangrijk.
Leeswerk: “III De transcendentale benadering.” In Kennis in schoonheid, 56–86, vooral: 67–82

4. 27 oktober. Kant nogmaals

Kants kunstfilosofie. In de vorige bijeenkomst hebben we gezien hoe Kants subjectivisme over schoonheid begrepen moet worden, maar hoe denkt hij dan over kunst? Bij een kunstwerk moeten we toch interpreteren, uitzoeken wat de kunstenaar bedoelde—dat zijn toch cognitieve overwegingen? Zitten die het subjectieve schoonheidsoordeel niet in de weg?
Leeswerk: “III De transcendentale benadering.” In Kennis in schoonheid, 82–86

5. 3 november. Hans-Georg Gadamer

De hermeneutische benadering. Volgens Gadamer spreekt iedere kunstwerk zijn eigen eenmalige unieke taal. Dat betekent evenwel niet dat we daar een sluitende interpretatie van kunnen maken die iedereen maar moet overnemen. Nee, ieder kunstwerk spreekt iedere beschouwer persoonlijk aan. Hoe moeten we dat begrijpen?
Leeswerk: “VII Een hermeneutische benadering.” In Kennis in schoonheid, 152–72, vooral: 163–72

6. 10 november. Theodor Wiesengrund Adorno

De Kritische benadering. Adorno schrijft de avant-garde kunsten een vermogen toe dat hij de wetenschappen ontzegt: de particulariteit van het eenmalige voor het voetlicht brengen. Waar de wetenschappen abstraheren en universaliseren toont het kunstwerk het Andere—kort en tijdelijk. We krijgen er geen grip op. Als geen andere estheticus heeft Adorno geworsteld met de vraag naar de mogelijkheid om het lijden (van de Joden) te representeren.
Leeswerk: “VIII Een kritische benadering.” In Kennis in schoonheid, 173–198, vooral: 182–98

7. 17 november. Ludwig Wittgenstein

Filosofische grammatica. Van Wittgenstein ging een grondige kritiek uit op alle systematische benaderingen van filosofische kwesties. Veel belangrijke filosofische kwesties zijn volgens hem ontstaan omdat we een analogie zien tussen bepaalde zinnen en daarom ook maar denken dat de werkelijkheden waar die zinnen over gaan analoog begrepen moeten worden. De taal is echter vaak “on holiday”. Een boek zit heel anders in mijn tas dan een gedachte in mijn hoofd.

We zullen vele voorbeelden bespreken en het belang van Wittgensteins benadering van esthetische kwesties laten zien. Hij heeft onder meer een grote invloed gehad op de discussies die de afgelopen zestig jaar in de analytische filosofie zijn gevoerd.
Leeswerk: “X. Filosofische Grammatica.”, zie reader (achterin).

8. 24 november. Waarom fotografie geen kunst is.

Roger Scruton over het verschil met schilderkunst. Volgens Scruton is een typische foto het resultaat van een mechanisch-chemisch proces: men drukt op de knop van de camera en na een tijdje heb je een foto in je hand. Dat kan iedereen. Een schilderij daarentegen komt heel wat moeizamer tot stand: streep voor streep moet men zijn beeld opbouwen. De foto hangt causaal af van het afgebeelde, het schilderij hang intentioneel af van het afgebeelde. Om die reden kan men met een schilderij ook een visie op het onderwerp weergeven, en met een foto niet.. En daarom is een (ideale, d.w.z. onbewerkte) foto geen kunst. Foto’s zijn zelfs inherent pornografisch.
Leeswerk: Scruton, Roger. “Photography and Representation.”

9. 1 december. Stijl in schilderkunst

Richard Wollheim over individuele stijl. We kunnen schilderijen “van buitenaf” categoriseren, zoals kunsthistorici doen, door te spreken van de typische Renaissance-, of neo-gotiek-stijlen. Maar van een geheel andere orde is een opvatting van stijl die het hebben van een stijl koppelt aan de ontwikkeling van de schilder zelf. Waarom schildert Picasso zoals hij dat doet? Hoe bouwt hij een schilderij op? Wollheim ontwikkelt een manier om naar schilderijen te kijken die in die schilderijen de individuele kunstenaar zichtbaar maakt.
Leeswerk: Wollheim, Richard. “Pictorial Style: Two Views.”

10. 8 december. Immorele kunst, een nieuwe kunstvorm

Een actuele kwestie filosofisch benaderd. We zien steeds vaker objecten en installaties in de musea, maar ook op straat, waar we geneigd zijn met enige verontwaardiging te reageren: moet dat nou? Goudvissen in een mixer; een kunstenaar die haar gelaat laat verbouwen met cosmetische chirurgie om daar trekken van beroemde vrouwen uit de kunstgeschiedenis op te laten aanbrengen; een synagoge die met uitlaatgassen wordt gevuld; een stervende hond in een galerie met eten en drinken net buiten het bereik van zijn leiband. Dit zijn maar enkele voorbeelden van “werken” die ons immoreel toeschijnen. Maar kan kunst wel immoreel zijn? Kunst is toch een autonome praktijk—alles wat er in die praktijk of uit naam ervan gebeurt moet toch moreel acceptabel zijn? Ik zal deze kwestie benaderen en daarbij een definitie van kunst bespreken waarmee we uit de voeten kunnen.
Leeswerk: Rob van Gerwen. “How the Present Rise of Immoral Art Helps Clarify Both the Definition and the Moral Autonomy of Art. A Post-Script to Ethical Autonomism.”

Literatuur

Alle benodigde teksten zijn uitgereikt in een reader. U vindt hierin het integrale boek Kennis in schoonheid, waaraan een hoofdstuk over Ludwig Wittgenstein is toegevoegd. En verder onderstaande artikelen:

Referenties