Studiejaar 2001/2002

De logica van de extremen - enkele thema´s uit het werk van Walter Benjamin.

(Code: wvp - wdp - 304) Docent: Prof. dr. W.L. van Reijen

Walter Benjamins theorie van de Moderne heeft in veel opzichten een anti-moderne inslag, zonder daarbij nostalgisch of regressief te zijn. Benjamin heeft geen vertrouwen in het ´Projekt van de Verlichting´ (Habermas), de ontwikkeling van de natuurwetenschappen, de toendertijd bestaande politieke instituties en de burgerlijke cultuur. Debet aan Benjamins wantrouwen zijn vooral de economische en politieke crises in de republiek van Weimar en het opkomend Nationaalsocialisme. Benjamin komt tot het inzicht dat technologische vooruitgang en maatschappelijk-culturele regressie veelal met elkaar verstrengeld zijn en dat eenduidigheid ver te zoeken is. Onze wereld wordt door extreme tegenstellingen, die slechts schijnbaar van elkaar gescheiden zijn, beheerst.

Aan de hand van drie thema´s worden zulke tegenstellingen geanalyseerd en bezien of Benjamins cultuurfilosofie ook voor onze situatie van belang is. Deze thema´s zijn:

1.     De stad.
Benjamin heeft in zijn legendaire Passagen-Werk de metropool (Parijs) en de passages als antagonistische constellaties van stad en landschap, van interieur en exterieur, van rationaliteit en mythe, van kapitalisme en droomwereld onderzocht. Deze logica van de extremen beheerst niet alleen Benjamins concepten maar laat ook enkele bewoners van de stad, zoals de flaneur, de voddenboer en de hoer, in een nieuw licht verschijnen.

2.     Taal.
´Taal´ is voor Benjamin niet in eerste instantie een communicatiemiddel, maar creatieve, scheppende taal. Discursieve taal en oordelen worden door Benjamin, tegen de traditionele opvatting in, niet als ´plaats´ van de waarheid opgevat. Onze taal staat voor hem in een direkte, zij het door de zondeval gecorrumpeerde, relatie met de taal van God. Aan de hand van Benjamins concepties van vertalen, poëzie en literaire kritiek wordt zijn idee van taal nader toegelicht.

3.     Geschiedenis, politiek en geweld.
Benjamin wijst (o.a. in zijn theses ´Über den Begriff der Geschichte´ en in het ´Theologisch-politisches Fragment´) alle gangbare definities von geschiedenis, politiek en geweld van de hand. Hij beschouwt iedere voorstelling van causaliteit, continuïteit en van de, met institutionalisering verbonden, ideeën van legitimatie als bronnen van een radikaal verkeerde (zelf-)interpretatie en van de heersende ellende. Op deze achtergrond ontwikkelt Benjamin de spanningsverhouding van historisch materialisme en messianisme.

Literatuur:

van Walter Benjamin

1.     Paris die Hauptstadt des 19. Jahrhunderts (V/1, 45-59)

2.     Pariser Passagen II (V/2, 1041-1059)

3.     Charles Baudelaire. Ein Lyriker im Zeitalter des Hochkapitalismus. Teil I: Das Paris des Second Empire bei Baudelaire. (I/2, 509-604)

4.     Über einige Motive bei Baudelaire. (I/2, 605- 653)

5.     Zentralpark. (I/2, 655-690)

6.     Über Sprache überhaupt und über die Sprache des Menschen. (II/1, 140-157)

7.     Lehre vom Ähnlichen. (II/1, 204 -210)

8.     Über das mimetische Vermögen. (II/1, 210-213)

9.     Theologisch-politisches Fragment. (II/1, 203-204)

10.   Die Aufgabe des Übersetzers. (IV/1, 7-21)

11.   ´Erkenntniskritische Vorrede´. uit Ursprung des deutschen Trauerspiels (I/1, 207-237)

12.   Über den Begriff der Geschichte. (I/2, 691-704)

13.   Der Sürrealismus. (II/1, 295- 310)

14.   Der destruktive Charakter. (IV/1, 396-398)

15.   Zur Kritik der Gewalt. (II/1, 179-203)

16.   Kapitalismus als Religion (VI/100-102)

Het verdient de voorkeur de delen van de Gesammelte Schriften (Hg. R. Tiedemann / H. Schweppenhäuser) te gebruiken. Deze zijn ook in een pocketuitgave - en afzonderlijk - te koop.

Onbetrouwbaar zijn de recent verschenen engelse vertalingen! Een goede biografie is de pocket van Bernd Witte: Walter Benjamin. (Rowohlt Verlag). Informatief ook: M. Brodersen Spinne im eigenen Netz (evt. ook de engelse vertaling) en Marbacher Magazin 55/1990. Systematisch zeer bruikbaar de essays in: Benjamins Begriffe (red. door M. Opitz en E. Wizisla, verschenen bij Suhrkamp).

Boeken van de docent:

·       Bolz, N. / Reijen W. van (1991) Walter Benjamin. Eine Einführung. Frankfurt/M. (Campus). De ned.-vert.van deze thematische inleiding is uitverkocht, de engelse nog verkrijgbaar.

·       Reijen, Willem van (1998) Der Schwarzwald und Paris. München (Fink) (Een vergelijking van de filosofieën van Benjamin en Heidegger op hoofdpunten.)

Zinvol om aan te schaffen:

·       Reijen, W. van /Doorn, H. van (2001) Aufenthalte und Passagen. Leben und Werk Walter Benjamins. Eine Chronik. Frankfurt/M. (Suhrkamp)

Werkwijze

Lintmodule (blok 2 en 3) met nader aan te geven bijeenkomsten in combinatie met een ´newsgroup´. Dit module wordt in samenwerking met de Philosophische Fakultät IV van de universiteit te Freiburg/Br. aangeboden. Dat wil zeggen dat utrechtse en freiburger studenten via de newsgroup met elkaar en met de docent kunnen communiceren (engels/duits). Nadere informatie hierover is vanaf 15 juli op de homepage van de docent: - <http://www.phil.uu.nl/~reijen/> - te vinden; gedetailleerde uitleg is beschikbaar. Aan deze doctoraalwerkgroep kunnen maximaal 20 studenten deelnemen (daarvan niet meer dan acht aan de ´newsgroup´). Aanmelding tot 20 september. Daarna ontvangen de deelnemers hun paswoord en de ´username´; deze mogen niet aan derden worden doorgegeven. Deeltijdstudenten die problemen hebben met de roostering kunnen dit module evt. gedeeltelijk als lit.-module afsluiten.

Tijdschema

2001

november

1

Inleiding

15

De stad (Teksten 1 t/m 5)

29

De stad (Teksten 1 t/m 5)

december

 

6

Taal (Teksten 6 t/m 11)

2002

januari

9

Taal (Teksten 6 t/m 11)

23

Geschiedenis, politiek en geweld

 

(Teksten 12 t/m 16)

 

 

februari

 

6

Geschiedenis, politiek en geweld

 

(Teksten 12 t/m 16)

 

 

 

 

 

 

Studiejaar 2006/2007

Heidegger: Revolutionair denken!

Docenten: Prof. Dr. M. Düwell / Prof. Dr. W. van Reijen

Werkgroeprooster

 

2006

Vrijdagen: 24 november  en 15 december

2007

Vrijdagen: 12 januari en 26 januari

Tijden: 9-10.30, 11-12.30, 13.30-15.00, 15.30-17.00

Dat betekent dat wij 4 keer 4 blokken hebben: 16 Blokken dus.

Inhoud

 

24.11.

Blok 1: De plaats en betekenis van Heideggers werk. (Fenomenologie, politiek, cultuur in de jaren dertig.)

Blok 2: Overzicht over Heideggers werk. Organisatie, werkvorm en literatuursuggesties

Blok 3: M. Heidegger: Sein und Zeit (1927) (of de ned.- vert.) §§1 t/m 6

Blok 4: SuZ §§ 9 t/m 12

 

15.12.

Blok 5: SuZ §§ 25 t/m 38

Blok 6: SuZ §§ 40/41; 44

Blok 7: SuZ §§ 51 t/m 53

Blok 8: SuZ §§ 62 t/m 66 en 68

 

12.1.

Blok 9: M. Heidegger: Was ist Metaphysik? (1929) (of de ned.- vert.)

Blok 10: M. Heidegger: Die Selbstbehauptung der deutschen Universität. (1933)

Blok 11: M. Heidegger: Beiträge zur Philosophie (1936-1938) (of de eng.- vert.: Contributions to Philosophy), No. 20-23; 89-92; 120-122; 132-147; 214-218; 228-231; 253-256; 266-268.

Blok 12: Dito

 

26.1.

Blok 13: M. Heidegger: Über den Humanismus (1947) (of de ned.- vert.)

Blok 14: M. Heidegger: Über den Humanismus (1947) (of de ned.- vert.)

Blok 15: M. Heidegger: Die Frage nach der Technik (1955) (of de ned.- vert.)

Blok 16: Afrondende Discussie